Ðåñéïäéêü ÐïëéôéêÞò êáé ÐïëéôéóìéêÞò ÐáñÝìâáóçò

[Ìýèïò Þ èñýëïò ôï Êñõöü ó÷ïëåéü;]

ÃñÜöåé: Ï Ö. É. ÊáêñéäÞò
Ïìüôéìïò êáèçãçôÞò ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ Éùáííßíùí
Ôï ÂÇÌÁ, 22/02/1998

Å÷ïíôáò æÞóåé ðïëëÜ ÷ñüíéá óôçí Çðåéñï äõóêïëåõüìïõí ðÜíôá íá ðéóôÝøù áõôü ðïõ ôïí ôåëåõôáßï êáéñü ìå Ýìöáóç õðïóôçñßæïõí ïé Éóôïñéêïß: üôé ôï «Êñõöü ó÷ïëåéü» åßíáé êáèáñüò ìýèïò, ìå ôç óçìåñéíÞ Ýííïéá ôçò ëÝîçò. Ðñïôéìïýóá íá ôï èåùñþ èñýëï, ðéóôåýïíôáò üôé ðñÝðåé íá êñýâåôáé êÜðïéá áëÞèåéá ðßóù áðü ôéò ëáúêÝò äéçãÞóåéò ðïõ áêïýåé êáíåßò óõ÷íÜ áðü ôïõò ÊáëïãÝñïõò Þ ôçí ÅêêëçóÜñéóóá, üôáí åðéóêåöôåß, ðáñÜäåéãìá, ôç ÌïíÞ ôùí Öéëáíèñùðéíþí óôï Íçóß, ôçò ëßìíçò ôùí Éùáííßíùí êé Üëëïõò ðïëëïýò ðáñüìïéïõò ôüðïõò ­ ìéá áëÞèåéá ðïõ âÝâáéá äåí ôç öáíôáæüìïõí íá ôáõôßæåôáé ìå ôï ÖåããáñÜêé ìïõ ëáìðñü, ïýôå ìå Ôï êñõöü ó÷ïëåéü ôïõ Í. Ãýæç (1886) êáé ôï ïìþíõìï ðïßçìá ôïõ É. ÐïëÝìç (1900). Ïôé äåí õðÜñ÷ïõí ñçôÝò ìáñôõñßåò, óýã÷ñïíåò ìå ôç ëåéôïõñãßá ôïõ Êñõöïý ó÷ïëåéïý, ôï èåùñïýóá ðïëý öõóéêü: ðïéïò êáé ãéáôß èá êáôÜãñáöå óôá ÷ñüíéá ôçò äïõëåßáò ìéá ðáôñéùôéêÞ ðñÜîç, ðïõ ãéíüôáí Üôõðá êé åèåëïíôéêÜ ðßóù áðü ôçí ðëÜôç ôçò ôïõñêéêÞò åîïõóßáò;

Ôåëåõôáßá, ç áíôßèåôç Üðïøç õðïóôçñß÷ôçêå ìå ðïëëÞ ãíþóç êáé ðåéóôéêüôçôá áðü ôïí Áëêç ÁããÝëïõ, óôï âéâëßï ôïõ Ôï êñõöü ó÷ïëåéü: ×ñïíéêü åíüò ìýèïõ, ÁèÞíá (Åóôßá) 1997· ôá åðé÷åéñÞìáôÜ ôïõ ìå åß÷áí ó÷åäüí ðåßóåé, êáé Þìïõí Ýôïéìïò íá äå÷ôþ üôé ï «ìýèïò» äçìéïõñãÞèçêå êáé äéáäüèçêå áêñéâþò üðùò ôï ðåñéãñÜöåé, üôáí ç ôý÷ç ôï 'öåñå íá äéáâÜóù Ýíá ðáëéü ãáëëéêü âéâëßï ôïõ R. Puaux, ìå ôïí ôßôëï «Äõóôõ÷éóìÝíç Çðåéñïò»1.

Ï óõããñáöÝáò Þôáí ôï 1913 áíôáðïêñéôÞò ôçò ðáñéóéíÞò åöçìåñßäáò Êáéñïß, êáé ôï 1914 äçìïóßåøå ôéò áíôáðïêñßóåéò ôïõ áðü ôçí áðåëåõèåñùìÝíç Çðåéñï. Óôéò 11 ôïõ ÌÜç åðéóêÝöôåôáé ôï Áñãõñüêáóôñï, êáé óôéò 13 êáôáãñÜöåé ôá âéþìáôá êáé ôéò åíôõðþóåéò ôïõ. ÌåôáöñÜæïõìå:

... Ëßãï áñãüôåñá, ôçí þñá ðïõ Ýãñáöá, ï Ì. Æùôßäçò, ðïõ ìå öéëïîåíïýóå ­ Ýíá áîéáãÜðçôï çëéêéùìÝíï ãåñïíôïðáëßêáñï, ðïõ åß÷å êëçñïäïôÞóåé, üðùò ìïõ äéçãÞèçêáí, ìå ôç äéáèÞêç ôïõ ïëüêëçñç ôçí ðåñéïõóßá ôïõ óôá åëëçíéêÜ ó÷ïëåßá ôïõ ÁñãõñïêÜóôñïõ, êáé ðïõ åß÷å áêüìá öñïíôßóåé ôï óðßôé ôïõ íá ÷ôéóôåß Ýôóé, þóôå íá ìðïñåß, áìÝóùò ìåôÜ ôï èÜíáôü ôïõ, íá ìåôáó÷çìáôéóôåß óå äéäáêôÞñéï ­ ìïõ áíÜããåéëå ôçí åðßóêåøç ìéáò áíôéðñïóùðåßáò.

Öüñåóá ãñÞãïñá ôï öïêüë ìïõ, ãñáâÜôá êáé óáêÜêé, êáé óõíÜíôçóá ôïõò åðéóêÝðôåò óôï óáëüíé. Çôáí ï äÜóêáëïò, ç äáóêÜëá, êáé ìåñéêïß ìáèçôÝò. ÐñÝðåé íá åß÷áí äéáëÝîåé ôá áãïñÜêéá êáé ôá êïñéôóÜêéá ðïõ åß÷áí ôá ðéï êáéíïýñéá ñïý÷á. Ïôáí ñþôçóá íá ìïõ ðïõí ôï åðÜããåëìá ôùí ãïíéþí ôïõò, ðëçñïöïñÞèçêá üôé äýï áðü ôá ôÝóóåñá áãüñéá åß÷áí ðáôÝñá ñÜöôç! Ôçí þñá ðïõ ãõñüöåñíå, óýìöùíá ìå ôï Ýèéìï, ï äßóêïò ìå ôá ãëõêÜ, êïõâåíôéÜæù ìå ôïõò åêðáéäåõôéêïýò. Ç ðåñéãñáöÞ ôùí ðñïóðáèåéþí ôïõò íá óõíôçñÞóïõí ôçí åëëçíéêÞ éäÝá êÜôù áðü ôïõñêéêÞ åîïõóßá ­ ðñïóðÜèåéåò ðïõ ôéò ðåñéãñÜöáí áðëÜ, óáí íá Þôáí ãéá êÜôé ôåëåßùò öõóéêü ­ áðïêÜëõðôáí ÷áñáêôçñéóôéêÜ áîéïèáýìáóôá. Èá ìðïñïýóå êáíåßò íá áöéåñþóåé Ýíá ùñáßï êåöÜëáéï óôï óþìá ôùí åëëÞíùí äáóêÜëùí ôçò Çðåßñïõ ðïõ, áíôéìåôùðßæïíôáò ôüóåò áíôéîïüôçôåò êáé ôáðåéíþóåéò, äåí Ýðáõáí ãé' áõôü íá ðñï÷ùñïýí ôï ðáôñéùôéêü ôïõò Ýñãï. ÊáíÝíá åëëçíéêü âéâëßï äå ãéíüôáí äåêôü, áí åß÷å ôõðùèåß óôçí ÁèÞíá. Åðñåðå üëá íá Ýñèïõí áðü ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç. Ç åëëçíéêÞ éóôïñßá Þôáí áðáãïñåõìÝíç. Åôóé Ýêáíáí óõìðëçñùìáôéêÝò ìõóôéêÝò ðáñáäüóåéò2, üðïõ ÷ùñßò âéâëßï, ÷ùñßò ôåôñÜäéï, ï ìéêñüò Çðåéñþôçò ìÜèáéíå íá ãíùñßæåé ôçí ðáôñßäá ìçôÝñá ôïõ, ôïí åèíéêü ôïõ ýìíï, ôá ðïéÞìáôá êáé ôïõò ÞñùÝò ôïõ. Ïé ìáèçôÝò êñáôïýóáí óôá ÷Ýñéá ôïõò ôç æùÞ ôùí äáóêÜëùí ôïõò. Åíáò ëüãïò áóôü÷áóôïò Þ ìéá êáôáããåëßá èá Þôáí ìïéñáßá. Äå ìáò óõãêéíïýí áõôÜ ôá äéáêüóéá áãïñÜêéá êáé ôá äéáêüóéá ðåíÞíôá êïñéôóÜêéá, ðïõ áðïäÝ÷ïíôáí ôéò þñåò ôçò óõìðëçñùìáôéêÞò äéäáóêáëßáò ­ óå çëéêßá, üðïõ ôá ðáéäéÜ ôüóï áãáðïýí ôá äéáëåßììáôá ­, ãéá íá ìéëÞóïõí ãéá ôçí ÅëëÜäá, êé ýóôåñá ãýñéæáí óðßôé ôïõò ìå óöñáãéóìÝíá ÷åßëç êáé ìå ôï ìõóôéêü åíèïõóéáóìü óôçí êáñäéÜ ôïõò;

Äåí åßìáé åéäéêüò· äåí îÝñù êáí áí ïé Éóôïñéêïß ìáò ôéò Ý÷ïõí Þäç åêìåôáëëåõôåß ôéò Üìåóåò êáé óçìáíôéêÝò ðëçñïöïñßåò ðïõ äßíïõí ïé áíôáðïêñßóåéò ôïõ Puaux êáé ïé ðïëýôéìåò öùôïãñáößåò ðïõ ï ßäéïò ôñÜâçîå êáé áíáäçìïóßåøå óôá âéâëßá ôïõ3 ­ õðïèÝôù íáé. Ïìùò ç óõãêåêñéìÝíç ìáñôõñßá âëÝðù íá áíôéóôïé÷åß áðüëõôá óôçí éóôïñéêÞ áëÞèåéá ãéá ôï Êñõöü ó÷ïëåéü, üðùò ôçí öáíôáæüìïõí.

Óßãïõñá, ïé ôïõñêéêÝò áñ÷Ýò åðéôñÝðáí ôç ëåéôïõñãßá åëëçíéêþí ó÷ïëåßùí óôçí åðéêñÜôåéá ôçò ÏèùìáíéêÞò áõôïêñáôïñßáò. Íáé, êáé ìüíï óôá ÃéÜííéíá, áðü ôï 1647 ùò ôï 1805 éäñýèçêáí êáé ëåéôïýñãçóáí ðÝíôå ôïõëÜ÷éóôïí ïíïìáóôÝò ó÷ïëÝò! Óçìáßíåé áõôü üôé ïé äÜóêáëïß ôïõò åß÷áí ôçí åëåõèåñßá íá äéäÜîïõí åëëçíéêü ðáôñéùôéóìü êáé ìá÷üìåíç Ïñèïäïîßá áðü ôçí Ýäñá; ­ Þ ìÞðùò èá ôï èåùñïýóáí ðåñéôôü; Äåí åßíáé öõóéêü ðÝñá áðü ôá åðßóçìá ìáèÞìáôá íá ãßíïíôáí êáé êÜðïéåò ðåñéóóüôåñï Þ ëéãüôåñï ïñãáíùìÝíåò, Üôõðåò êáé êñõöÝò, «óõìðëçñùìáôéêÝò ðáñáäüóåéò», óáí áõôÝò ðïõ ï Puaux äéáðßóôùóå üôé ãßíïíôáí óôï Áñãõñüêáóôñï óôéò áñ÷Ýò ôïõ áéþíá; ­ Þ ìÞðùò ï äÜóêáëïò êé ç äáóêÜëá ôïõ ÁñãõñïêÜóôñïõ âñÞêáí, ìå ôçí ðñïóùñéíÞ áðåëåõèÝñùóç ôïõ ôüðïõ ôïõò, ôçí åõêáéñßá íá ðïõí øÝìáôá óôïí îÝíï äçìïóéïãñÜöï, äéåêäéêþíôáò ãéá ôïí åáõôü ôïõò ôéò ôéìÝò ðïõ ï ó÷çìáôéóìÝíïò Þäç «ìýèïò» ôïõ Êñõöïý ó÷ïëåéïý åß÷å áðïäþóåé óôïõò ðáôñéþôåò äáóêÜëïõò êáé éåñùìÝíïõò ôçò Ôïõñêïêñáôßáò; Äåí åßíáé ðéï ëïãéêü íá ðéóôÝøïõìå üôé ïé åêðáéäåõôéêïß ôïõ ÁñãõñïêÜóôñïõ èÝëçóáí ôüôå, ðéóôåýïíôáò ðùò ï ôüðïò ôïõò åß÷å ïñéóôéêÜ áðåëåõèåñùèåß, íá áðïêáëýøïõí óôï ÃÜëëï áíôáðïêñéôÞ ôá âÜóáíá êáé ôïõò êéíäýíïõò ðïõ åß÷áí ðåñÜóåé, üóï ìå ôç óåéñÜ ôïõò óõíÝ÷éæáí ôçí ðáôñéùôéêÞ ðáñÜäïóç ôùí ðñïêáôü÷ùí ôïõò; Äåí Þôáí Üëëùóôå áõôÞ áêñéâþò ç «Üãñáöç» äéäáêôéêÞ ðáñÜäïóç ðïõ êñÜôçóå óôïõò óêïôåéíïýò áéþíåò áíáììÝíç, áð' Üêñç ó' Üêñç ôçò õðüäïõëçò ÅëëÜäáò, ôç óðßèá ôïõ Åëëçíéóìïý êáé ôï êåñÜêé ôçò Ïñèïäïîßáò;

Ðïëý èá èÝëáìå íá áêïýóïõìå ôç ãíþìç ôùí Éóôïñéêþí.

1. Rene Puaux, Malheureuse Epire, Paris (Librairie Academique) 1914. Ôþñá ìáèáßíù üôé ôï âéâëßï Ý÷åé ìåôáöñáóôåß áðü ôïí Á÷. Ã. ËáæÜñïõ, Äõóôõ÷éóìÝíç Çðåéñïò, ÁèÞíá (Ôñï÷áëßá) ÷.÷.

2. Alors on tenait des classes supplementaires secretes...

3. Áðü ôçí Åãêõêëïðáßäåéá ôïõ Ðõñóïý ìáèáßíù üôé Ý÷åé áêüìá äçìïóéÝøåé áíôáðïêñßóåéò ìå ôßôëïõò: Åéò ôá ÂáëêÜíéá, 1912-13 (1914), Áðü Óüöéáò åéò ÔóáôÜëôæáí (1914), êáé Ï Áããëéêüò óôñáôüò åðß ôçò ÇðåéñùôéêÞò ãçò (1916).